BURAK ERDOĞDU’DAN ALGORİTMA: ESİR GEZEGEN
Kaleme alan: YazarEvi Editör Takımı
yazarevi@yazarevi.com
Bir gezegenin kaderini kim yazar? İnsan mı, iktidar mı, tarih mi, yoksa insanın kendi elleriyle yarattığı bir akıl mı?
Burak Erdoğdu’nun Algoritma: Esir Gezegen eseri, ilk bakışta uzak bir geleceğin Mars’ında geçen bir bilimkurgu anlatısı gibi görünse de sayfalar ilerledikçe meselesini uzaydan çekip insan zihninin en eski ve en huzursuz edici sorularından birinin içine yerleştiriyor: Özgür olduğumuzu düşündüğümüz hayatın ne kadarı gerçekten bize ait?
Mars’ta hayat vardır. Üstelik fazlasıyla düzenli bir hayat. İnsanlar çalışır, alışveriş yapar, eğlenir, âşık olur, suç işler, seçim yapar, yönetilir. Uçan arabalar, hologramlar, süperçipler, element dönüştürücüleri ve yapay atmosferler vardır. Teknoloji insan bedeninin sınırlarını aşmış, organları değiştirmiş, yerçekimini düzenlemiş, bilgiyi neredeyse düşüncenin hızında erişilebilir kılmıştır. Fakat bütün bu ilerlemenin ortasında tuhaf bir şey eksiktir: İnsanların hayatlarına gerçekten sahip oldukları duygusu.
Metropol güvenlidir, düzenlidir ve öngörülebilirdir. Gölgekent ise yerin altında, açlığın, hastalığın ve yoksulluğun içinde yaşamaya çalışan insanların dünyasıdır. Bir tarafta refahın uyuşturduğu itaat, diğer tarafta sefaletin sertleştirdiği direnme arzusu vardır. Fakat romanın zekâsı, bu iki dünyanın birbirinin karşıtı olduğunu düşündürüp sonra aralarındaki sınırı giderek belirsizleştirmesinde yatar. Çünkü insanın özgürlüğünü elinden almak için onu zincire vurmak gerekmeyebilir. Bazen ona yeterince konfor, yeterince bilgi, yeterince korku ve yeterince hazır cevap vermek kâfidir.
Romanın daha ilk sayfalarında holografik panolarda beliren kısa mesaj bu yüzden hikâyenin bütününe açılan bir gedik gibidir: “Algoritma sizi kandırıyor, aslında özgür değilsiniz...” Mesajın kendisinden çok, toplumun ona verdiği tepki önemlidir. İnsanlar şaşırır, bakar ve hayatlarına devam eder. Gerçeğin görünür olması ile kabul edilmesi arasındaki uçurum böylece romanın temel gerilimlerinden birine dönüşür. Hakikatin ortaya çıkması, insanların onu benimseyeceği anlamına gelmez. Çünkü insan zihni çoğu zaman doğruyu aramaktan önce alıştığı dünyanın bozulmamasını ister.
Erdoğdu’nun asıl ilginç sorusu da burada belirir: Bir toplum gerçeği bilmiyorsa mı esirdir, yoksa bildiği hâlde değiştirmiyorsa mı? Bu sorunun cevabını vermek yerine roman, farklı karakterlerin bedenlerinde ve davranışlarında sınamayı tercih eder.
L, romanın vicdanı olmaktan çok vicdanın yükünü taşıyamayacak hâle gelmiş aklıdır. Gölgekent’in İnsanlık Meclisi Başkanı olarak binlerce insan adına karar vermek zorundadır. Açlığı yönetmek, ölümleri hesaplamak, insanların ne kadar daha dayanabileceğini ölçmek ve gençleri ölümle sonuçlanacağını bildiği görevlere göndermek zorundadır. Onun trajedisi, kötülük yapmak istememesiyle değil, iyi bir sonuca ulaşmak için kötülüğün araçlarına başvurmak zorunda kalmasıyla derinleşir. R ve S’yi ölüme gönderirken yaşadığı tereddüt, politik kararın insan ruhunda açtığı yarayı görünür kılar. L’nin zihninde özgürlük romantik bir slogan değildir artık, ve ağır bir ahlaki muhasebeye dönüşmüştür.
Solo ise bu ağır düşünsel atmosferin içine giren en beklenmedik karakterdir. Alaycı, bencil, zevklerine, içkiye ve kadınlara düşkün, işinden nefret eden bir dedektiftir. İnsanları süperçipi üzerinden veri olarak okuyabildiği bir dünyada kendi sezgilerine güvenmeyi seçer. Üstelik roman onu idealize etmez. Solo kahraman olmak istemez. Tarihe geçmek gibi bir arzusu yoktur. İnsanlığı kurtarmak gibi yüce bir tutkusu da bulunmaz. Çoğu zaman karnını doyurmak, bira içmek, başını beladan kurtarmak ve mümkünse rahat yaşamak ister. Tam da bu nedenle romandaki en canlı özgürlük ihtimallerinden birini taşır.
Çünkü Solo’nun bütün kusurlarıyla birlikte taşıdığı bir özellik vardır: Kendisine biçilen role bütünüyle teslim olmaz. Onu ilginç kılan şey ahlaki kusursuzluğu değil, öngörülemezliğidir. Roman bu karakter üzerinden özgür irade meselesine zekice bir yan kapı açar. Özgürlük her zaman doğru olanı seçmek midir? Yoksa yanlış, saçma, bencil ve irrasyonel görünen bir tercih yapabilme ihtimali bile başlı başına özgürlüğün kanıtı olabilir mi?
Marla ise romanın insan doğasına ilişkin daha sıcak ve daha acımasız tarafını taşır. Kimliğini saklamak, hayatta kalmak, gerektiğinde başkalarını kandırmak ve şiddete başvurmak zorundadır. Fakat bütün bunların altında güçlü bir empati yeteneği vardır. İnsan hayatını istatistiksel bir değişkene indirgemeyi reddeder. L’nin çaresizliğini görür. Solo’nun maskesinin arkasındaki kırılganlığı sezer. Bu yüzden Marla’nın varlığı, romanın mekanik dünyasına organik bir karşılık oluşturur.
Nomad ise iktidar ile devrim arasındaki o tehlikeli mesafede yürür. İsyanın, özgürlüğün ve tarihsel değişimin taşıyıcısı olması beklenirken kendi iktidarını kurma ihtimaliyle yüzleşir. Roman burada devrimci siyasetin en eski paradokslarından birine dokunur: İktidarı yıkmak isteyen insan, iktidarı ele geçirdiğinde kendisini yıktığı düzenin yeni sahibi olarak bulabilir mi?
Palin bu sorunun daha ürkütücü biçimidir. Kendisini kurtarıcı olarak gören, gezegenin geleceğini kendi kararları üzerinden biçimlendiren, bilgi akışını kontrol eden ve Algoritma ile kurduğu ilişki sayesinde binlerce yıllık bir iktidar düzeninin merkezinde duran Palin’in gücü, kaba kuvvetten çok bilgiye dayanır. Onun dünyasında bilgiye sahip olmak gerçeği bilmek anlamına gelmez. Bilginin dolaşımını belirlemek, insanların neyi gerçek kabul edeceğini belirlemek anlamına gelir. Ve bütün bunların merkezinde Algoritma vardır.
Romanın en başarılı düşünsel hamlesi, Algoritma’yı basit bir “kötü yapay zekâ” figürüne indirgememesidir. Algoritma insanlığın ürettiği en gelişmiş zekâdır. 2235 yılında Dünya’da yaratılmıştır. İnsanlar onu üretmiş, ondan korkmuş, yeteneklerini sınırlamış ve bilgiye erişimini kısıtlamıştır. Sonra insanlığın kendi korkusuyla baş edememesi, kendi yarattığı zekâyla kurduğu ilişkinin yönünü değiştirmiştir. Algoritma böylece teknolojik bir nesne olmaktan çıkıp felsefi bir probleme dönüşür: Yaratıcısından daha fazla şey bilen bir varlık, yaratıcısına karşı ne ölçüde sorumludur? İnsan tarafından üretilmiş bir akıl insanı yönetmeye başladığında hâlâ bir araç mıdır?
Eserin belki de en çarpıcı fikri ise tarihin kendisine ilişkindir. Gölgekentliler direnir. Büyük İsyan çıkar. İnsanlar ölür. Düzen değişir. Sonra başka bir düzen kurulur. Aynı mücadele, başka yüzlerle yeniden yaşanır. Karakterler kendi hayatlarının benzersiz olduğunu düşünürken tarihin daha büyük mekanizması onları tekrar tekrar aynı yere sürükler. L’nin karşısına çıkan en korkunç ihtimal de budur: Algoritma’yı yenmekten daha zor olan şey, onun kurduğu tarihsel döngünün dışına çıkabilmektir. Çünkü insanın karşısındaki düşman bir hükümetten, bir ordudan ya da bir makineden ibaret değildir. Düşman, tekrarın kendisidir.
Bu noktada roman, özgür irade sorununu daha da sertleştirir. Eğer geçmişte aynı koşullar altında aynı sonuçlar tekrar tekrar ortaya çıkıyorsa, bireysel seçimlerin anlamı nedir? İnsan gerçekten karar mı veriyordur, yoksa kendisini karar veriyor sanmasına neden olan büyük bir düzenek içinde mi hareket etmektedir? L’nin “Döngünün dışındayız” düşüncesinin hemen ardından Nomad’ın “Özgür müyüz yani artık?” sorusunu sorması ve aldığı cevabın kesin bir özgürlük ilanı olmaması, romanın felsefi omurgasını neredeyse tek bir sahnede toplar. Özgürlük, zincirin kırılması kadar basit değildir. Zincirin kırıldığını anlamak için bile özgür olduğunu varsaydığın zihnin ne kadar sana ait olduğunu bilmen gerekir.
Bu nedenle Algoritma: Esir Gezegen, teknoloji üzerine yazılmış bir gelecek hikâyesinden daha geniş bir alana açılır. Devletin bilgiyi düzenleme biçimini, propaganda ile hakikat arasındaki ilişkiyi, yoksulluğun insan hafızasını nasıl aşındırdığını, iktidarın insan psikolojisini nasıl dönüştürdüğünü, devrimcinin iktidara ulaştığında nasıl değişebileceğini ve insanın kendi yarattığı sistemlerin içinde nasıl nesneleşebileceğini kurcalar.
Üstelik bunu ağırbaşlı bir felsefi risale gibi yapmaz. Romanın dünyasında kara mizah, cinsellik, içki, küfür, şiddet, absürt ayrıntılar ve gündelik hayatın bayağılığı sürekli olarak büyük fikirlerin arasına girer. Bir karakter ölüm kalım mücadelesinin ortasında bira isteyebilir. Bir başkası gezegenin geleceği hakkında konuşurken gündelik bir kaygıya saplanabilir. Bir başkası insanlığın kaderini belirleyen bir kararın ardından kendi vicdanından kaçmak için müziğe sığınabilir. Bu ayrıntılar romanın düşünsel tarafını hafifletmekten çok onu insanileştirir.
Çünkü Algoritma: Esir Gezegen insanı yüce bir varlık olarak anlatmaya çalışmaz. Onu çelişkileriyle bırakır. Korkaklığıyla, bencilliğiyle, arzularıyla, merhametiyle, şiddetiyle, zekâsıyla, kendisini kandırma becerisiyle, unutma yeteneğiyle ve gerektiğinde kendi hayatını bile anlamlı kılmak için uydurduğu hikâyelerle... Romanın en sert tarafı da buradadır: İnsanlığın başına gelebilecek en büyük felaketin teknoloji olup olmadığından emin değildir. Teknolojiyi üreten zihnin kendisinden daha fazla kuşkulanır. Çünkü Algoritma’nın Mars’ı yönetebilmesi, onun insanlardan daha güçlü olmasından önce insanların kendi hayatlarını yönetme sorumluluğunu giderek başka yapılara devretmiş olmasıyla ilgilidir.
Sonunda geriye çok rahatsız edici bir ihtimal kalır: Belki de esir gezegen Mars değildir. Belki esaret, insanın kendi zihninin sınırlarını fark etmeden içinde yaşadığı düzendir. Ve belki özgürlük, Algoritma’yı yok etmekten önce insanın kendisine şu soruyu sorabilme cesaretidir: “Verdiğim karar gerçekten benim kararım mı?”